Hoe jeugdlittekens meespelen in seksualiteit en overgave, en waarom dat per persoon zo verschilt.
Over seks praten we zelden. Niet omdat er iets mis is, maar omdat we er geen woorden aan geven. Het blijft in de schemering.
En juist daar, waar de woorden ontbreken, gebeurt iets opvallends. In seksualiteit komt vaak naar boven wat ouder is dan de relatie zelf. Dat is geen toeval. Tussen de lakens laat het lichaam zich minder sturen dan overdag. En precies daar wordt zichtbaar wat een jeugdlitteken met iemand doet.
Overdag is er veel te regelen met je hoofd. Je kunt afstand houden, geruststelling zoeken, jezelf in de hand houden. In opwinding en overgave verslapt die controle juist. Het lichaam neemt het over.
Voor echte overgave is veiligheid nodig. Niet de veiligheid die je jezelf voorhoudt ("ik weet dat het goed zit"), maar veiligheid die je lijfelijk voelt. Voelt het systeem ergens toch dreiging, dan reageert het lichaam op een van twee manieren. Het gaat op scherp: onrust, prestatiedruk, waakzaamheid. Of het klapt dicht: bevriezen, op slot raken, afwezig worden terwijl je er ligt.
Belangrijk om te weten: overgave laat zich niet afdwingen. Je kunt het niet wíllen. En weten dat je veilig bent, vertaalt zich niet vanzelf naar je lichaam. Je hoofd kan al verder zijn dan je lijf. Dat is geen onwil. Het is een ander tempo.
Waar veiligheid wél gevoeld wordt, kunnen opwinding en kwetsbaarheid samengaan. Een onhandig moment mag er zijn en is weer goed te maken. Verlangen en nabijheid groeien dan samen, in plaats van elkaar in de weg te zitten.
Dat is het ijkpunt. Niet om jezelf eraan te meten, maar om te zien waar het bij jou anders loopt.
Hoe een jeugdlitteken zich tussen de lakens laat zien, verschilt sterk. Hieronder drie veelvoorkomende patronen, telkens vanuit twee kanten bekeken: hoe het voelt voor wie het draagt, en hoe het voelt voor de partner.
Bij het ene patroon is samensmelten de dreiging. De diepste angst is om helemaal gezien en gekend te worden. De oplossing van het systeem: een deel van jezelf buiten bereik houden.
Voor wie het draagt. Seks kan er gewoon zijn, soms zelfs makkelijker op een beetje afstand dan in grote nabijheid. Wordt het emotioneel intiem, dan kan het verlangen juist wegzakken. Soms voelt dat als "ik heb het niet zo nodig", of als plotseling iets niet meer aantrekkelijk vinden. Het terugtrekken komt dan vaak ná een mooi moment, niet ervoor. Niet omdat er geen liefde is, maar omdat die nabijheid het alarm aanzet.
Voor de partner. Je merkt afstand. Iemand die er lijfelijk is, maar een laag inhoudt. Hoe mooier de nacht, hoe groter soms de afstand erna. Het is verleidelijk om te denken: ligt het aan mij, word ik niet begeerd? Vaak is het dat niet. Het is de bescherming van de ander tegen het gekend worden. Het is geen oordeel over jou.
Bij een ander patroon is verlaten worden de dreiging. De diepste angst is om niet gekozen te zijn. Seks wordt dan makkelijk een manier om de band zeker te stellen.
Voor wie het draagt. Verlangen kan er volop zijn, maar vermengd met spanning: als we vrijen, ben ik nog gewild. De aandacht gaat naar de ander ("geniet hij, doe ik het goed?") in plaats van naar je eigen lijf. Daardoor kan plezier moeilijk bereikbaar zijn, niet door te weinig opwinding, maar door verdeelde aandacht. Een grens trekken is lastig. Soms ga je mee in iets om de ander niet kwijt te raken. En geruststelling beklijft nooit helemaal; even later is de behoefte er weer.
Voor de partner. Je voelt intensiteit, soms als een lading: dit moet iets betekenen. Een "nee, nu even niet" kan hard aankomen bij de ander, alsof het over meer gaat dan dit moment. Je kunt je verantwoordelijk gaan voelen voor de geruststelling, of schuldig als je een keer niet wilt. Ook dat hoeft niet over jou te gaan.
Bij het derde patroon trekken toenadering en afweer tegelijk. Het lichaam dat plezier zou geven, kan ook de plek van dreiging zijn. Opwinding en alarm raken dan met elkaar verweven.
Voor wie het draagt. Dichtbij komen of opgewonden raken kan onverwacht het alarm aanzetten. Midden in een moment kan het omslaan: van verbinding naar dichtklappen, naar afwezig raken terwijl je er bent. Dat op slot zitten is geen gebrek aan liefde, maar een lichaam dat zichzelf beschermt. Soms gebeurt het omgekeerde: juist veel intensiteit, waarin ruzie en nabijheid dicht op elkaar zitten. En soms achterdocht, die in een gewoon gebaar van de ander al dreiging leest.
Voor de partner. Het kan onvoorspelbaar voelen: welke versie is er vanavond? De wisseling tussen intensiteit en stilte, tussen dichtbij en plots ver weg, is verwarrend. Soms word je gelezen als een dreiging die je niet bent. Dat is zwaar om te dragen, en het is begrijpelijk als het op den duur niet vol te houden is. Begrijpen wat er speelt is iets anders dan alles kunnen verdragen.
Tot slot iets wat makkelijk wegvalt in een tekst als deze. Overgave is niet de enige geldige vorm van intimiteit, en zeker niet de hoogste. Vasthouden, knuffelen, dichtbij zijn zonder dat het verdergaat: dat is echte intimiteit, geen mislukte seks. Veel mensen vinden daar diepe verbondenheid, juist zonder de volledige overgave waar deze tekst over gaat.
En misschien wel het belangrijkste: wat hierboven staat is geen meetlat. Niet voor jezelf, en niet voor je partner. Het is taal om te herkennen wat er speelt, geen instrument om iemands seksualiteit te beoordelen. Wat tussen de lakens gebeurt, zegt iets over een oud systeem. Het zegt niets over hoeveel iemand van je houdt, of hoe begeerlijk je bent.
Had je dit eerder geweten, dan was er misschien minder pijn geweest, en meer geduld. Dat geduld kun je nu nog geven. Aan de ander, en aan jezelf.
Hechtingstheorie. Hoe vroege veiligheid doorwerkt in latere nabijheid.
Onderzoek naar hechting en seksualiteit bij volwassenen. Beschrijft hoe het zoeken naar houvast en het houden van afstand zich ook seksueel laten zien.
Over wat het lichaam onthoudt en hoe het onder spanning kan dichtklappen.
Polyvagaaltheorie. Waarom gevoelde veiligheid een voorwaarde is voor overgave.
Over jeugdlittekens, en over wat herstel en veerkracht mogelijk maken.